„Protokoli sionskih mudraca“ nisu falsifikat u klasičnom smislu te riječi, jer da bi nešto bilo falsifikat mora postojati original. Oni su, naprotiv, konstrukcija – tekst bez izvora, ali s posve jasnom funkcijom. U njima se spojila paranoja carske policije, apokaliptične vizije pravoslavnih mistika i pragmatizam političkog cionizma koji je znao da je antisemitizam najbrže gorivo za mobilizaciju. Upravo zato ovaj dokument nikada nije bio važan po istinitosti, nego po djelotvornosti: što je više širio mržnju, to je snažnije učvršćivao uvjerenje da jevrejsko pitanje nema rješenja u Evropi. Čitati Protokole znači razumjeti kako se moć propagande može ugraditi u historiju i preživjeti carstvo, revoluciju i rat – bez ijednog dokaza, ali s milionima posljedica.
Carska tajna policija, Ohrana, navodno je oblikovala Protokole kao oružje unutrašnje kontrole. Dok se car suočavao s porastom nezadovoljstva, štrajkovima i revolucionarnim idejama, bilo je potrebno pronaći „vidljivog neprijatelja“. Protokoli su taj zadatak ispunili do savršenstva: narod je mogao vjerovati da iza svakog poraza i svake krize stoji jevrejska ruka, a ne nesposobnost vlasti. Sergej Aleksandrovič Nilus (1862–1929), pravoslavni mistik i publicista, bio je onaj koji je tom pamfletu dao religijski okvir. U svojoj knjizi iz 1903. godine prvi je put objavio Protokole, prikazujući ih kao tajni zapis koji otkriva dolazak Antikrista. Bio je otvoreni saradnik carskog aparata, a najveći paradoks njegove biografije jeste da je preživio Oktobarsku revoluciju i Crveni teror. U vremenu kada su boljševici gotovo ritualno uklanjali sve što je podsjećalo na cara – od sobarica i ljekara Romanovih do agenata Ohrane – Nilus je nastavio živjeti u provincijskoj izolaciji, kao da je autor najpoznatije šale o Rusiji, a ne teksta bez izvora koji je postao jedan od najubojitijih pamflet dvadesetog stoljeća. Ipak, nisu svi istraživači uvjereni da se priča završava s Ohranom i Nilusom. Dio njih smatra da je intelektualni otac Protokola mogao biti i Asher Ginzberg, poznat kao Ahad Ha’am (1856–1927), jedan od vodećih ideologa cionizma. Njegova vizija „duhovnog preporoda jevrejstva“ i kritika zapadnog svijeta nosili su elitistički ton i ideju naroda koji predvodi druge, što je moglo poslužiti kao idejna osnova za tekst koji je kasnije postao političko oružje. Bilo da je riječ o navodnoj policijskoj konstrukciji ili o reinterpretaciji ideja unutar samog jevrejskog diskursa, činjenica je da su Protokoli funkcionisali kao dokument moći, a ne kao dokument istine.
Dok su širili strah i mržnju, cionistička elita je shvatila da upravo taj strah može postati njihova snaga. Theodor Herzl je u svojim dnevnicima zapisao da će antisemiti, htjeli oni to ili ne, biti najvjerniji saveznici cionizma: što više progona, to jača volja za odlaskom u Palestinu. Pogromi u Rusiji, opravdavani upravo atmosferom koju su stvarali Protokoli, natjerali su hiljade porodica da napuste domove. Većina je odlazila u Ameriku, ali cionistička propaganda je neumorno gurala drugu opciju – „povratak u Svetu zemlju“. Tu leži paradoks: dokument zamišljen da uništi Jevreje u dijaspori, zapravo je postao indirektni saveznik onih koji su ih htjeli okupiti u jednoj državi. Tako su Protokoli odigrali dvostruku ulogu – za antisemite su bili dokaz zavjere, a za cioniste dokaz da je asimilacija iluzija. Na oba fronta radili su isto: uvjeravali Jevreje da u Evropi nemaju budućnost.
U istom periodu, s druge strane granice, u Njemačkoj nastaje Deutsches Komitee zur Befreiung der russischen Juden – Komitet za oslobađanje ruskih Jevreja, osnovan 1914. godine u Berlinu. Njegovi osnivači, Max Bodenheimer, Leo Motzkin, Franz Oppenheimer i Adolf Friedman, otvoreno su zagovarali rušenje carizma i koristili jevrejsko pitanje kao sredstvo njemačke geopolitike. Pod plaštom brige za potlačene Jevreje u Rusiji, stvarni cilj bio je da se antisemitizam pretvori u političko oružje: za Njemačku – protiv cara, za cioniste – kao dokaz da je masovna emigracija i naseljavanje Palestine jedino rješenje. Tako su se, gotovo groteskno, različiti akteri našli na istoj liniji: carska policija, pravoslavni mistici, cionistički ideolozi i njemački stratezi. Protokoli su u tom spletu služili svima, ne kao istina, nego kao potvrda vlastitih interesa.
„Protokoli sionskih mudraca“ nadživjeli su cara koji ih je navodno naručio, Nilusa koji ih je objavio i režime koji su ih koristili. Njihova trajnost ne počiva na autentičnosti, nego na funkciji. Oni su model: kako napisati tekst bez izvora, a stvoriti vjeru jaču od dokumenta. Carska Rusija ih je koristila da preusmjeri bijes naroda, cionisti su ih dočekali kao dokaz da je asimilacija iluzija, njemačka geopolitika kao propagandni alat, a evropski antisemitizam kao gotov narativ. Upravo zato su preživjeli sve sisteme – jer su nudili jednostavnu priču o neprijatelju. I svaki režim koji je tražio izgovor mogao ih je iskoristiti. Za današnjeg čitaoca, Protokoli nisu svjedočanstvo o Jevrejima, nego o moći propagande. Oni pokazuju da činjenice nisu presudne, nego uvjerljivost priče. Tekst koji nikada nije imao original postao je realnost za milione ljudi. U svijetu u kojem non-paper služi politici, Protokoli su služili mržnji – tekst bez izvora koji je postao izvor bez kraja.
E.B. Neretljak