Ovaj tekst je nastavak analize emisije Kompas na RTV Herceg-Bosne od 24. decembra 2025. godine, fokusiran na završni segment izlaganja Borisa Havela i normativne zaključke kojima emisija završava.
U završnom dijelu emisije Boris Havel vlastiti narativ zaključuje sljedećom tvrdnjom: „Da mene sad pitate u kojoj državi na Bliskom istoku bih želio živjeti kao kršćan, to je apsolutno jedino Izrael.“ Ovom izjavom emisija se zatvara normativnim i vrijednosnim sudom koji ne proizlazi iz prethodno iznesene historijske ili empirijske analize, već iz teološko-civilizacijskog okvira koji dominira njenim završetkom. Neposredno nakon toga, Havel ponavlja tezu koju u kontinuitetu javno iznosi Benjamin Netanyahu, prema kojoj je Izrael „jedina zemlja na Bliskom istoku gdje kršćani mogu prakticirati svoju vjeru sa punim pravima i u potpunoj slobodi, gdje su hodočasnici dobrodošli i gdje je kršćanska zajednica u usponu” („Christmas greeting“, The Times of Israel, 24. decembar 2025).
Stvarnost palestinskih kršćana
Tvrdnja da su kršćani na Bliskom istoku slobodni jedino u Izraelu ne stoji pred stvarnošću života palestinskih kršćana pod izraelskom kontrolom. Upravo suprotno, brojna svjedočanstva i konkretni slučajevi ukazuju na sistemsku marginalizaciju, pravnu diskriminaciju i fizičku nesigurnost kršćana u Palestini. Primjer Shmuela Oswalda Rufeisena (Brata Daniela), cioniste i katoličkog monaha kojem je izraelski Visoki sud uskratio državljanstvo jer je kršćanin, razotkriva granice deklarirane „vjerske slobode“ u državi koja pravo povratka veže isključivo za jevrejski identitet. Dodatno, slučaj Davida Bogdanovskog, kršćanina poginulog kao pripadnika IDF-a, čijoj je porodici naloženo da ukloni krst s nadgrobnog spomenika na vojnom groblju, pokazuje da ni lojalnost državi ni žrtva života ne poništavaju status vjerske drugosti.
Egzistencijalno iskustvo palestinskih kršćana najjasnije artikulira velečasni dr. Munther Isaac, koji kršćanski cionizam opisuje kao ideologiju koja palestinske kršćane briše iz historije, negira njihovo postojanje i opravdava vojnu okupaciju i diskriminatorne zakone. Njegova pitanja — „Šta je sa mnom?“ i „Uči li Biblija zaista to?“ — ne osporavaju samo politički narativ, nego i teološku instrumentalizaciju religije. Istovremeno, porast fizičkih napada na kršćansko sveštenstvo, vandalizam nad svetim mjestima u Jerusalemu, bombardovanje pravoslavne crkve Svetog Porfirija u Gazi i javne osude izraelske politike od strane vodećih kršćanskih autoriteta, uključujući nadbiskupa Canterburyja i papu Franju, dodatno dovode u pitanje sliku Izraela kao prostora izuzetne sigurnosti i slobode za kršćane.
Historijski obrazac kršćana u arapskom svijetu
Prisustvo kršćana i drugih nemuslimana na najvišim političkim, diplomatskim i ideološkim pozicijama u arapskom svijetu, kao i u palestinskom pokretu otpora, nije historijska anomalija nego konstanta modernog arapskog nacionalnog i antikolonijalnog projekta. Jedan od najupečatljivijih primjera je Tarik Aziz, asirski kršćanin koji je decenijama bio ministar vanjskih poslova i zamjenik premijera Iraka, te glavno lice iračke diplomatije prema svijetu. Njegova pozicija nije bila izuzetak tolerancije, nego izraz političkog sistema u kojem vjerska pripadnost nije bila prepreka državnoj lojalnosti i odgovornosti.
Sličan obrazac vidljiv je i u Egiptu, gdje je Boutros Boutros-Ghali, koptski kršćanin, obavljao dužnost ministra vanjskih poslova prije nego što je postao generalni sekretar Ujedinjenih nacija. Njegova karijera potvrđuje da su arapske države u ključnim periodima modernizacije i dekolonizacije gradile političke elite na obrazovanju, kompetenciji i ideologiji, a ne na religijskom identitetu. U Siriji i Iraku, ideološke temelje arapskog nacionalizma postavio je Michel Aflaq, pravoslavni kršćanin i suosnivač Ba’ath partije, čija je misao oblikovala političke sisteme više arapskih država. Njegov sekularni panarabizam bio je pokušaj stvaranja zajedničkog političkog identiteta koji nadilazi vjerske podjele. Srodnu ulogu u Levantu imao je i Antoun Saadeh, također kršćanin, čiji je politički projekt snažno utjecao na regionalnu političku misao.
Isti obrazac jasno se vidi i unutar palestinskog pokreta otpora, koji je u svojoj formativnoj fazi bio prije svega nacionalni i antikolonijalni, a ne vjerski pokret. Jedna od njegovih centralnih figura bio je George Habash, palestinski grčko-pravoslavni kršćanin i osnivač Narodnog fronta za oslobođenje Palestine (PFLP). Habash je palestinsku borbu definirao kao borbu protiv kolonijalne strukture moći, a ne kao religijski sukob, i u tom okviru okupio Palestince različitih vjera. Uz njega je djelovao i Wadie Haddad, također kršćanin, jedan od ključnih operativaca i stratega PFLP-a, posebno u međunarodnoj dimenziji otpora.
Političko i diplomatsko krilo palestinskog pokreta snažno je obilježila Hanan Ashrawi, palestinska kršćanka i članica PLO-a, koja je tokom Madridske mirovne konferencije postala jedno od najprepoznatljivijih lica palestinskog političkog predstavljanja na Zapadu. U lijevom, marksističkom krilu otpora istaknutu ulogu imao je i Nayef Hawatmeh, čime se dodatno potvrđuje da je vjerska pripadnost bila irelevantna u strukturi palestinskog otpora.
Intelektualni i diskurzivni okvir palestinske borbe snažno su oblikovali kršćanski mislioci poput Edwarda Saida, koji je kroz akademski i javni rad razotkrivao kolonijalne narative Zapada i dao globalni legitimitet palestinskom pitanju, te Fayez Sayegh, jednog od ključnih autora pravnih i diplomatskih argumenata Palestinaca u međunarodnim institucijama. Književnu dimenziju otpora iznutra izražavao je Emile Habibi, koji je kroz satiru i roman razotkrivao stvarnost palestinskog života unutar izraelskog sistema.
Paradoks zapadnog „kršćanskog“ intervencionizma
Ovom obrascu može se pridružiti i primjer Irana, koji pokazuje drugačiji politički model, ali vodi ka sličnom ishodu. I nakon Islamske revolucije 1979. godine, Iran je institucionalno zadržao priznanje nemuslimanskih zajednica, uključujući kršćane, kroz ustavom garantirano predstavljanje u Islamskoj savjetodavnoj skupštini (Majlisu). Kršćanski predstavnici učestvuju u zakonodavnom radu države, a jermenske i asirske zajednice djeluju javno i zakonito. Učestvovanje kršćana u odbrani zemlje tokom rata Iran–Irak, kao i službeno priznanje poginulih kao državnih šehida, dodatno potvrđuje da politička lojalnost nije bila uvjetovana religijom.
Ova uključenost nemuslimana nije ostala ograničena na političku reprezentaciju, nego se u pojedinim državama odrazila i na nivo javnog priznanja njihovih vjerskih praznika. U Iraku je Božić, 25. decembar, zakonski proglašen državnim praznikom, s neradnim danom za javne institucije, čime je kršćanski blagdan uključen u službeni državni kalendar. U Libanonu, Siriji, Jordanu i Palestini kršćanski praznici poput Božića i Uskrsa obilježavaju se javno, uz otvorene crkvene obrede, prisustvo u javnom prostoru i čestitke političkih zvaničnika, dok u Iranu kršćanske zajednice slobodno obilježavaju svoje blagdane uz zakonsku zaštitu i institucionalno priznanje. Ovakva praksa pokazuje da prisustvo kršćana u ovim društvima nije bilo svedeno na privatnu sferu, nego je imalo vidljivu, javnu i društveno priznatu dimenziju.
Svi ovi primjeri zajedno potvrđuju da ni arapski politički prostor, ni palestinski pokret otpora, a ni iranski model državnog poretka, historijski nisu bili zasnovani na vjerskoj isključivosti. Naprotiv, u ključnim momentima antikolonijalne borbe i državne izgradnje, kršćani su bili među ideolozima, osnivačima, strategima i međunarodnim predstavnicima tih projekata. Tvrdnja da je otpor na Bliskom istoku po svojoj suštini vjerski ili islamski motiviran predstavlja naknadnu propagandnu konstrukciju koja briše stvarnu historijsku strukturu pokreta i služi njegovoj političkoj delegitimizaciji.
Paradoks cijelog narativa leži u činjenici da su upravo zapadne „kršćanske“ političke elite, djelujući pod snažnim pritiskom cionističkih interesa, učestvovale u razaranju država i društava na Bliskom istoku u kojima su kršćani historijski uživali punu građansku, političku i vjersku slobodu.
E.B. Neretljak